Isparta’da mâlumunuz üzere bir pide salonu içinde yer alan mezar gündem oluşturdu. Esâsen buradaki ilginç olan mezarın olması değil mezarın pide salonu içinde olması. Yoksa mezarda yatan kişiyi Isparta şimdiye kadar merak etmemiştir.
Daha merak edilmeyen çok isimsiz mezarlar bugün halen ayakta.
Kültür Turizm Müdürlüğü’nden bu mezarın AYIRT DEDE olduğunu söylenmiş. Ancak Ayırt Dede bu değil. Rivâyette Ayırt Dede’nin kardeşine aittir bu mezar.
Peki o halde türbede yatan kim olabilir?
Öncelikle bu mezarın geçmişi 200 seneyi aşmıyor. Çünkü Isparta’nın iki yüzyıl öncesinde verilerini içeren kayıtlarda Ayırt Dede adıyla bir türbe yoktur.
Böcüzade Tarihi’nde Piri Halife, Halife Sultan, Alaeddin Efendi, Şeyh Recep, Sıtma Dede, Hızır Abdal, Ecelfi, Karataş, Miski, Beşir, Muharrem Dede türbelerden bahsederken Ayırt Dede türbesi veya mezarından bahsetmez çünkü o tarihte yoktur. Ayırt Dede adında türbe veya mezarı yakın tarih araştırmacılarının çalışmalarında görebiliyoruz.
Ayrıca Isparta’nın sancak olarak bağlı olduğu Konya Vilâyet Salnâmelerinde Isparta’daki türbe ve mezarlardan bahsetmiştir. Burada da Ayırt Dede adında bir mezardan türbeden bahsetmez. Çünkü o tarihlerde yoktur.(1860 sonrası)
Pide salonunun bulunduğu yer daha 200 sene evveline inmeden mezarlıktı ve adı da KEMİKLİK MEZARLIĞI idi. Bu mezarlık Hacı Abdi Mezarlığı ile komşu iki mezarlıklardan biriydi. Mezarlık kaldırıldı ve imara açılarak binalar yapıldı. Bugünkü Büyük Iyaş Otelinin arkasındaki Caminin bânisi olan ve onun adını taşıyan Hacı Abdi (İplikçi) Mezarlığı da kaldırıldı merhum Hacı Abdi Efendi’nin mezarından da bugünkü müftülüğe geçen Halıkent otobüslerinin kalktığı o yol yapıldı.
Pide salonunun olduğu yer de mezarlık kalkınca imar yapıldı binalar yerleşti. İşte o mezar bu süreçten sonra oluştu. Çünkü o tarihlerde mezarlık kaldırılırken mezar ayrımı yapılmaksızın tamamen düzleşmişti. Öyle olmasaydı Hacı Abdi Efendi’nin mezarı ayakta olurdu.
İmar sonrasında oluşan bir mezar olduğu ve yaklaşık 1 buçuk asır öncesi hiçbir kayıtta bu türbe veya mezarın adının geçmemesi bu mezarın takribi 100-150 senelik bir mezar olduğunu gösterir.
Zaten mezarda yatan şahsiyet dini bir önder, şeyh, ulemâ veya zengin nâm yapmış biri olsaydı şâhidesi olacağı gibi kayıtlarda mutlaka adı geçerdi.
Ancak tek bilinen Ayırt Dede adında yakınındaki mezarın kardeşinin olduğu dışında bir veri mevcut değildir. Zaten Isparta geçmişte tarihi yapıları koruma bilincinde olmamıştır. Yâni seksen doksan yaşlarında bir mahalleli bu mezarı çocukken dedesine sormuş olsa kim olduğu bilinecek durumdayken 100-150 senelik bir mezarın kime ait olduğunu bilmeyecek kadar kayıt tutma, arşivleme alışkanlığı dönemdeki şehrin yöneticilerinde olmamış. İşte bu durumda isimsiz mezarlara farklı kimlik yüklenerek bâtıl inanışlara sebep olmuştur.
Hâli hazırda AYIRT bir isim değildir. Fiilden türeyen bir kelime olup AYIRT adında isim olmaz. Halk arasında türetilmiş olan bu isim veya kardeşi tapu kayıtlarında mezarın yanındaki ev sahiplerinin ailesinde aranılacak bir durum olsa da işitsel şahitlerin hayatta olmaması buna imkan vermeyecektir.
Hatırlamak anlamında Isparta’daki mezarlıkları tekrar yazıyorum.
Bugünkü Cumhuriyet ilkokulunun olduğu bölge tamamen mezarlıktır.
Bugünkü Bey Hamamı arkası Ordu Evi’nin olduğu alan tamamen mezarlıktır.
Bugünkü Isparta Iyaş Oteli valiliğe kadar mezarlıktır.
Bugünkü Hastane Caddesi gözlükçülerin olduğu sıra Kavaklı Camii’ne kadar mezarlıktır.
Bugünkü Isparta Belediyesin’den Maliye’ye kadar mezarlıktır.
Bugünkü ITKM alanı Isparta Belediyesine kadar mezarlıktır.
Bugünkü Fevzipaşa Okulu altı tamamen mezarlıktır.
Bugünkü Mimar Sinan camii üstü, Kaymakkapı meydanı tamamen mezarlıktı.
Kaltakçı Mezarlığı: Isparta Oteli’nin olduğu bölgedir.
Ulu Cami Mezarlığı: Ulu Cami zaten bir bu mezarlığın içindeydi. Bugünkü Ulu Cami’nin arkası, önü mezarlıktır. Şimdiki Bey hamamından inen yol bu mezarlığın içinden geçti.
Şafak Mezarlığı: Bugünkü Merkezşen kırtasiyesinin olduğu bölge.
Hızır Abdal Mezarlığı: Hızırbey türbesinin civarı olup Hızır Abdal’ın tekkesinde oluşturulan bir mezarlıktır. Tekke Mahallesi ( Hızırbey)’dedir.
Hacı Abdi Mezarlığı: Bugünkü Isparta Oteli arkasında Sav duraklarında, üretici köy pazarındaki İplikçi (Hacı Abdi Ağa) Camiinden Demirköprüye giden yol üzerindeydi. İplikçi Camii’ni yaptıran Hacı Abdi Ağa’nın mezarı bu mezarlık kaldırılırken Antalya’ya giden yol açılırken kaldırılmış ve yok olmuştur. 1500 lerin başında yapılan tarihi camiyi yaptıran Hacı Abdi Ağa’nın mezarını kaybettik.
Tekke Mezarlığı: Bugünkü Kızılay Kan Merkezi alt tarafını kapsayan mezarlık.
Kemiklik Mezarlığı: Isparta Oteli arkasında Cumhuriyet okulunun olduğu bölgede küçük bir mezarlık.
Keçeci Mezarlığı: Eski Devlet Haastanesi üzerinde yer alan mezarlık.
Araplar Mezarlığı: Bugünkü Yayla Mahallesinde yer alan mezarlık.
Aldan Efendi Mezarlığı: Bugün Gülcü Mezarlığı içinde yer alan Aldan Dede türbesi civarıdır.
Gülcü Mezarlığının asıl adı Binti Emir Mezarlığıdır.
Hacı Elfi Mezarlığı: Eski Emniyet Müdürlüğü binası civarındadır.
Ermeni Mezarlığı: Eğirdir yolu üzerinde askeriyeyi geçince sağda Paşa çeşmesi civarındaydı.
Depboy, Garipler gibi yine kaldırılmış mezarlıklarımız vardır.
Isparta’yı bilmeyenler veya bu kadar mezarlığa anlam veremeyenler için hatırlatmakta fayda var Isparta 1204 yılında fethedildi. Yani 800 senedir bu topraklarda nice Müslümanlar yaşadı ve öldü. Bunlara nerelere gömüldü? Bu tarihten günümüze kadar üst üste gömülmeden 300 bin insanın mezarlarının nerede olmasını bekliyordunuz?
Bekir MANAV – 17.11.2025
